Czy w polskim prawie można zmienić płeć człowieka ustaloną tuż po urodzeniu?

Tuż po narodzinach człowieka ustalana jest jego płeć, która zostaje oceniona w dwóch płaszczyznach – medycznej oraz prawnej (metrykalnej). Co prawda płeć metrykalna zostaje ustalona w oparciu o płeć medyczną, jednak jest to jednorazowa ocena i mimo, że na dalszym etapie życia płeć biologiczna może ulec zmianie, tak nie idzie to w parze z korektą płci prawnej. Oznacza to, że poprawienie w akcie urodzenia płci prawnej, która pierwotnie została błędnie przypisana nie jest takie proste i wymaga wystąpienia z odpowiednim powództwem na drogę sądową.

Odpowiadając na tytułowe pytanie, co prawda polskie prawo nie reguluje wprost kwestii związanych z korektą płci oraz trybu jej legalizowania, niemniej jednak posiłkując się innymi, dosyć ogólnymi przepisami, sądy takie sprawy rozpatrują – często na korzyść zainteresowanego.

W jaki sposób ustalana jest płeć człowieka?

W systemie prawa polskiego płeć prawna człowieka ustalana jest na podstawie wyłącznie jednego z elementów płci biologicznej, tj. płci genitalnej. To właśnie na podstawie zewnętrznych narządów płciowych jest określana płeć człowieka zaraz po narodzeniu, co niekiedy jest przyczyną błędnego ustalenia płci prawnej, która jest sprzeczna z płcią biologiczną.

Kiedy dochodzi do konfliktu płci prawnej z płcią biologiczną?

Do konfliktu płci prawnej z płcią biologiczną najczęściej dochodzi w przypadku:

  •  interseksualizmu (zaburzeniu rozwoju płci);
  • transseksualizmu.

Interseksualizm – inaczej nazywany jako hemafrodytyzm lub obojnactwo. Polega on na posiadaniu przez jedną osobę cech fizycznych obu płci – męskiej i żeńskiej. Osoby zaburzeniami płci to osoby z nieprawidłowo wykształconymi zewnętrznymi lub/i wewnętrznymi narządami płciowymi.

W przypadku interseksualizmu, tuż po porodzie mogą wystąpić trudności z jednoznacznym stwierdzeniem jakiegokolwiek zaburzenia w tym zakresie bez dodatkowych badań, które wymagają czasu. Tymczasem polskie prawo tego czasu nie gwarantuje z uwagi na konieczność przypisania płci metrykalnej niezwłocznie po porodzie oraz sporządzenia aktu urodzenia– od wystawienia karty urodzenia, rodzice mają termin 21 dni na zgłoszenie dziecka do urzędu stanu cywilnego. Jednym z niezbędnych elementów, które musi zawierać karta urodzenia jest określenie jednej z dwóch płci – męskiej lub żeńskiej – nie ma żadnego rozwiązania „pomiędzy”.

W przypadku osób z zaburzeniami rozwoju płci taka regulacja może okazać się drastyczna w skutkach, a zwłaszcza jeśli lekarze podejmą się nieodwracalnych zabiegów medycznych zgodnie z narzuconą płcią metrykalną, a nie płcią biologiczną. Dlatego niezwykle ważne jest aby w pierwszej kolejności została prawidłowo ustalona płeć, następnie korekta aktu urodzenia, a dopiero na koniec przeprowadzenie stosownych zabiegów medycznych.

Transseksualizm – jest to zaburzenie tożsamości płciowej, które objawia się jako konflikt występujący na poziomie psychiki, podczas gdy płeć anatomiczna jest jednorodna i jednoznaczna. Oznacza to, że osoby transseksualne nie identyfikują się ze swoją płcią metrykalną, a płeć przeciwną odczuwają jako własną.  Konflikt ten przejawia się dopiero na późniejszym etapie rozwoju człowieka, a zmiana płci wydaje się niezbędna, ponieważ brak jedności pomiędzy budową ciała a psychiką może przejawiać się ogromnym cierpieniem prowadzącym często do samobójstwa.

Czy polskie prawo dopuszcza możliwość zmiany płci metrykalnej?

Jak już wspomniano na wstępie, przepisy prawa nie regulują wprost tego zagadnienia. Niemniej jednak zarówno w orzecznictwie sądów, jak i w doktrynie utrwalił się pogląd zgodnie z którym „płeć człowieka (integralność seksualna) jest elementem jego prawa stanu, które to prawo należy do kategorii praw osobistych człowieka, chronionych przez przepisy KC (art. 23 i 24). Poczucie przynależności do danej płci może być uznane za dobro osobiste (art. 23 KC) i jako takie podlega ochronie również w drodze powództwa o ustalenie na podstawie art. 189 KPC. Podstawą takiego powództwa byłby interes prawny transseksualisty w uzyskaniu obiektywnej ochrony wobec niepewności stanu prawnego lub prawa. W razie zmiany płci jego interes prawny wyraża się zaś w sprzeczności między stanem rzeczywistym a stanem wynikającym z aktu urodzenia” (Postanowienie SN – Izba Cywilna z dn. 22.03.1991 r., sygn. III CRN 28/91).

W jaki sposób wszcząć procedurę zmiany płci?

W pierwszej kolejności należy wystąpić do sądu z powództwem o ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c.

Pozwanymi w takiej sprawie są rodzice osoby chcącej dokonać zmiany płci, natomiast w przypadku braku rodziców – kurator.

W orzecznictwie sądów przeważa pogląd zgodnie z którym ustalenie płci w drodze orzeczenia sądowego nie może wyłącznie opierać się na poczuciu danej osoby przynależności do określonej płci. Poczucie to i jego znaczenie w wielorzędowym systemie identyfikacji płci rozstrzygane być może na płaszczyźnie prawnej wyłącznie po dokonaniu rozważań na płaszczyźnie medycznej. Splot szeregu czynników determinujących płeć człowieka wymaga przy tym wiedzy specjalnej. Dlatego jednym z głównych dowodów przeprowadzonych w postępowaniu sądowych będzie dowód z opinii biegłego lekarza. Warto jeszcze przed wszczęciem postępowania uzyskać stosowny dokument potwierdzający niezgodność płci metrykalnej z płcią rzeczywistą.

Ponadto sąd weźmie pod uwagę wszystkie okoliczności świadczące o tym, że powód od jakiegoś czasu dąży do zmiany płci, np. poprzez zmianę wyglądu zewnętrznego, odmienne funkcjonowanie w społeczeństwie itp. Istotnym dowodem jest również zaświadczenie lekarskie o odbytej terapii hormonalnej.

Ile kosztuje wniesienie powództwa o ustalenie w przedmiocie zmiany płci?

Od pozwu należy uiścić opłatę sądową w wysokości 600,00 zł.

Jak zmienić płeć w akcie urodzenia?

Po uzyskaniu prawomocnego wyroku sąd przesyła orzeczenie do właściwego urzędu stanu cywilnego, który dokonuje wpisu wzmianki dodatkowej w akcie urodzenia na podstawie art. 24 ust.2 pkt 1 ustawy prawo o aktach stanu cywilnego. Kierownik urzędu stanu cywilnego występuje o nadanie nowego numeru PESEL. Samemu natomiast trzeba dopilnować zmianę imienia.

 

Jeśli potrzebujesz pomocy lub chcesz uzyskać więcej informacji, zapraszam do kontaktu z kancelarią -> formularz -> dane kontaktowe

Jeśli jesteś zainteresowany innymi artykułami i chcesz być na bieżąco ze wszystkimi ciekawostkami prawniczymi, zapraszam do polubienia i obserwowania mojej strony na facebooku -> Kancelaria Adwokacka Magdalena Tybor.

Przeczytaj również:

Nieudany zabieg kosmetyczny – czy mogę uzyskać odszkodowanie?

Wypadek komunikacyjny – jakie odszkodowanie może uzyskać osoba poszkodowana? Czy ubezpieczyciel może zaniżyć jego wysokość?